Omówienie rozwiązań ułatwiających dostęp do zamówień publicznych podmiotom ekonomii społecznej
Do podmiotów ekonomii społecznej skierowanych jest kilka klauzul społecznych, a także inne rozwiązania przewidziane w Prawie zamówień publicznych.
Pierwsza klauzula, to klauzula zastrzeżona (art. 94 Pzp). Zamawiający może ograniczyć udział w postępowaniu o zamówienie wyłącznie do podmiotów spełniających łącznie dwa warunki:
- są zakładami pracy chronionej, spółdzielniami socjalnymi lub innymi podmiotami, których głównych celem działalności lub działalności ich wyodrębnionych organizacyjnie jednostek, które będą realizowały zamówienie, jest społeczna i zawodowa integracja osób zagrożonych wykluczeniem społecznym,
- co najmniej 30% zatrudnionych stanowią osoby należące do grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.
W ustawie Prawo zamówień publicznych wymienione są przykładowe grupy osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, np. osoby bezrobotne, osoby z niepełnosprawnością, osoby usamodzielniane czy osoby w kryzysie bezdomności, ale nie jest to katalog zamknięty. Jeżeli z ustaw wynika, że są inne grup zagrożone wykluczeniem, to mogą być brane pod uwagę przy stosowaniu tej klauzuli. Dotyczy to np. osób starszych, które do kategorii zagrożonych wykluczeniem społecznym zalicza ustawa o ekonomii społecznej. Przy czym wykonawca musi zatrudniać te osoby, ale nie muszą one realizować zamówienia.
Zamawiający sam decyduje o zastosowaniu klauzul zastrzeżonej, sam także wskazuje jakich grup ma dotyczyć wskaźnik zatrudnienia. Głównym celem stosowania klauzuli jest wsparcie zatrudnienia oraz integracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Jej zastosowanie w praktyce ogranicza krąg potencjalnych wykonawców głównie do podmiotów ekonomii społecznej, spełniających warunek zatrudnienia.
Kolejna klauzula, to klauzula usługowa (art. 361 Pzp), o charakterze zastrzeżonym. Zamawiający może ograniczyć udział w postępowaniu wyłącznie do podmiotów spełniających łącznie cztery warunki:
- celem ich działalności jest realizacja zadań w zakresie użyteczności publicznej związanej ze świadczeniem zlecanych usług oraz społeczna i zawodowa integracja osób, o których mowa w klauzuli zastrzeżonej,
- nie działają w celu osiągnięcia zysku, przeznaczają całość dochodu na realizację celów statutowych oraz nie przeznaczają zysku do podziału między swoich udziałowców, akcjonariuszy i pracowników,
- struktura zarządzania nimi lub ich struktura własnościowa opiera się na współzarządzaniu w przypadku spółdzielni, akcjonariacie pracowniczym lub zasadach partycypacji pracowników,
- w ciągu ostatnich 3 lat poprzedzających dzień wszczęcia postępowania o udzielenie zamówienia na usługi społeczne nie udzielono im zamówienia na podstawie tego przepisu przez tego samego zamawiającego.
Zamawiający sam decyduje o zastosowaniu klauzuli, ale może ją wykorzystać tylko w zamówieniach na usługi społeczne, zdrowotne i kulturalne, których kody CPV określone są w ustawie. Główne cele klauzuli to: integracja społeczna i zawodowa osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz uspołecznienie świadczenia usług społecznych, kulturalnych i zdrowotnych istotnych dla obywateli. W praktyce wymogi klauzuli usługowej spełniają głównie spółdzielnie socjalne oraz przedsiębiorstwa społeczne o charakterze reintegracyjno-usługowym.
Następna klauzula także ma charakter zastrzeżony, ale można ją stosować tylko w zamówieniach o wartości poniżej 130 tys. zł. Zamawiający może takie zamówienie zastrzec wyłącznie dla spółdzielni socjalnych (art. 15a ustawy o spółdzielniach socjalnych) i/lub dla przedsiębiorstw społecznych (art. 26 ustawy o ekonomii społecznej). Celem zastrzeżenia jest wsparcie integracji społecznej i zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz świadczenia usług społecznych przez spółdzielnie socjalne i przedsiębiorstwa społeczne.
Inne rozwiązanie to ułatwienie przy udzielaniu zamówień w zakresie rewitalizacji. Zamawiający nie musi stosować Prawa zamówień publicznych przy udzielaniu organizacji pozarządowej lub spółdzielni socjalnej zamówienia spełniającego następujące warunki (art. 11 ust. 5 pkt 5 Pzp)::
- przedmiotem zamówienia są usługi lub roboty budowalne realizujące przedsięwzięcia rewitalizacyjne zawarte w gminnym programie rewitalizacji oraz wykonywane na obszarze specjalnej strefy rewitalizacji,
- przedmiot zamówienia należy do działalności statutowej wykonawcy lub służy aktywizacji osób mających miejsce zamieszkania na obszarze specjalnej strefy rewitalizacji,
- wartość zamówienia nie przekracza tak zwanych progów unijnych (dla usług to 221 tys. euro, dla robót budowlanych ponad 5 mln euro).
Z tej możliwości mogą skorzystać tylko gminny lub jednostki gminne. W praktyce zwolnienie ze stosowania Prawa zamówień publicznych oznacza, że - z zachowaniem rygorów ustawowych - gmina może udzielić bezpośrednio zamówienia spółdzielni socjalnej albo organizacji pozarządowej lub zastosować inne sposoby wyłonienia wykonawcy, np. otwarty konkurs ofert w oparciu o ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Celem tego rozwiązania jest przede wszystkim uspołecznienie procesów rewitalizacji.
Jako preferencja dla pomiotów ekonomii społecznej wykorzystywana jest również klauzula zatrudnieniowa (art. 96 ust. 2 pkt 2 Pzp). Zamawiający może żądać, aby wykonawca do realizacji zamówienia zatrudnił osoby należące do grup zagrożonych wykluczeniem społecznym. Przy czym w tym przypadku katalog tych grup jest zamknięty. Są to:
- osoby bezrobotne,
- młodociani w celu przygotowania zawodowego,
- osoby z niepełnosprawnością,
- osoby bezdomne realizujące indywidualny program wychodzenia z bezdomności,
- uzależnieni po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego,
- chorzy psychicznie,
- zwalniani z zakładów karnych, mających trudności w integracji ze środowiskiem,
- uchodźcy realizujący indywidualny program integracji,
- osoby poszukujące pracy, niepozostające w zatrudnieniu lub niewykonujące innej pracy zarobkowej,
- osoby usamodzielniane.
Zamawiający sam decyduje o zastosowaniu klauzuli, może także wskazać grupę (grupy) osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, który ma dotyczyć zatrudnienie oraz ich liczbę. W umowie zamawiający musi określić warunki klauzuli, sposób ich weryfikacji i ewentualne sankcje z tytułu ich nieprzestrzegania przez wykonawcę. Celem klauzuli jest zatrudnienie osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym. Potencjalnie warunki klauzuli może spełnić każdy wykonawca, ale jest to ułatwienie dla podmiotów ekonomii społecznej, które często zatrudniają osoby należące do kategorii wskazanych przez zamawiającego.
Preferencje dla podmiotów ekonomii społecznej stosowane są w kryteriach oceny ofert. Zgodnie z Prawem zamówień publicznych kryteria oceny nie mogą odnosić się do właściwości wykonawcy, nie można więc np. przyznać dodatkowych punktów za to, że oferent jest podmiotem ekonomii społecznej. Ale można wykorzystać klauzulę zatrudnieniową i dać dodatkowe punkty, jeżeli oferent zobowiąże się do zatrudnienia przy realizacji zamówienia określonej liczby osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Takie kryterium może być preferencją dla podmiotów ekonomii społecznej zatrudniających wskazane przez zamawiającego osoby.
W praktyce wykorzystywane jest jeszcze jedno rozwiązanie, które ułatwia realizację zamówień publicznych podmiotom ekonomii społecznej, choć nie jest to klauzula społeczna. Chodzi o zamówienia wewnętrzne, nazywane potocznie zamówieniami in house (art. 214 ust. 1 pkt 13 oraz ust. 4, 5, 6, 7, 8 i 9 Pzp). Mówiąc najkrócej polegają one na tym, że jednostki publiczne mogą udzielać bezpośrednio zamówień podmiotom spełniającym warunki wskazane w ustawie. Najważniejsze z tych warunków to: pełna kontrola zamawiającego nad wykonawcą, brak u wykonawcy kapitału prywatnego oraz oparcie działalności wykonawcy co najmniej w 90% na zadaniach zlecanych przez kontrolującą go jednostkę publiczną. To rozwiązanie zostało wprowadzone głównie z myślą o spółkach komunalnych, które są powoływane po to, żeby wykonywać określone zadania samorządu. Ale w praktyce warunki umożliwiające stosowanie zamówień wewnętrznych może spełnić spółdzielnia socjalna lub spółka non-profit, których właścicielami są wyłącznie jednostki samorządu terytorialnego. W ten sposób samorządy mogą bezpośrednio zlecać nawet duże zamówienia podmiotom ekonomii społecznej, o ile spełniają one ustawowe wymogi.
Rozwiązania ułatwiające dostęp do zamówień publicznych podmiotom ekonomii społecznej
Rozwiązanie |
Podstawa prawna |
Charakter |
Możliwość stosowania |
Główni adresaci w sektorze ekonomii społecznej |
| Klauzula zastrzeżona | Prawo zamówień publicznych | Warunek udziału w postępowaniu | W każdym zamówieniu, bez względu na wartość | Podmioty ekonomii społecznej zatrudniające co najmniej 30% osób z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym |
| Klauzula usługowa | W zamówieniach dotyczących usług społecznych, zdrowotnych i kulturalnych o kodach CPV wskazanych ustawie bez względu na wartość | Spółdzielnie socjalne, przedsiębiorstwa społeczne reintegracyjno-usługowe | ||
| Zastrzeżenie dla spółdzielni socjalnych i przedsiębiorstw społecznych | Ustawa o spółdzielniach socjalnych, ustawa o ekonomii społecznej | W zamówieniach o wartości poniżej 130 tys. zł netto | Spółdzielnie socjalne, przedsiębiorstwa społeczne | |
| Ułatwienia w rewitalizacji | Prawo zamówień publicznych | Zwolnienie ze stosowania Pzp przy udzielaniu zamówień | Tylko zamówienia gminne w zakresie rewitalizacji spełniające warunki określone w ustawie | Spółdzielnie socjalne i organizacje pozarządowe |
| Klauzula zatrudnieniowa | Prawo zamówień publicznych | Warunek realizacji zamówienia | W każdym zamówieniu, bez względu na wartość | Podmioty ekonomii społecznej zatrudniające wskazane kategorie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym |
| Klauzula zatrudnieniowa | Preferencja w kryteriach oceny ofert | |||
| Zamówienia wewnętrzne | Bezpośredni tryb udzielania zamówień | Po spełnieniu warunków określonych w ustawie | Spółdzielnie socjalne, spółki non-profit, których wyłącznymi właścicielami są jednostki publiczne |
Aby przeczytać więcej, zaloguj się lub zarejestruj konto Freemium.
